"Kup ołowianego rycerzyka"
Chodzi jak pop co się skrada do dziwek nocą. Troskliwym krokiem myszy. Zawsze tak i zawsze na palcach, maniacko trzymając obcasy centymetr nad brukiem. Stukot zelówki gotów zbudzić sytych, a tego Piotr Wierchowieński za nic by nie chciał. W "Biesach", które na kanwie czarnego arcydzieła Fiodora Dostojewskiego Krzysztof Jasiński napisał i w Teatrze Scena STU pokazał, nie słyszałem kroków młodego Wierchowieńskiego. Jeśli już, to tylko szmer.
Nie słyszałem żeliwnego stukotu zelówek łysego biesa, co uwierzył w pustkę po Bogu i marność wieczności, tak jak nie usłyszałem stukotu ideologii poprzedzającej uparte marszruty łysego biesa. Grany przez Grzegorza Mielczarka młody Wierchowieński to sedno "Biesów" Jasińskiego. Tu bowiem nic, nikt nie jest po to, by niedelikatnie odpowiadać na uczone pytanie: o czym traktuje całość, zwłaszcza jak ona jawi się nam dziś? Tu wszystko, każdy jest po to, by tylko być tym, czym jest, tym, kim jest. Cala ideologia, pełny sens Mielczarka-Wierchowieńskiego nie wyprzedza go, nie depcze mu po piętach ani też nie frunie nad głową. Nie. Cała ideologia, pełny sens Mielczarka-Wierchowieńskiego - to jego troskliwy krok myszy.
Siedemset bitych stron czarnego arcydzieła Dostojewskiego łatwo, żałośnie łatwiuteńko jest użyć - instrumentalnie, w jakiejś ważkiej, najlepiej parzącej sprawie. Łatwiuteńko - zwłaszcza u nas dziś - dać ludziom sceniczny banał o walce pokoleń (Stiepan Wierchowieński kontra Piotr Wierchowieński), oczarować ich agitką antyrewolucyjną (smętne losy spiskującego kółka: Szatow, Liputin, Kiryłow), wreszcie - wstrząsnąć wizją miłości potworniejącej w miastach pełnych martwego Boga (Stawrogin, młody Wierchowieński, Maria Lebiadkin, Lizawieta, Daria). Jasiński - inaczej.
Nie wkracza na lepkie bagna interpretacji aktualizujących stare historie. Zostaje przy powieści, przy "Biesach" - przy smakach, barwach, fakturach, ciepłotach i chłodach napisanego świata. Nad sceną w STU nie wisi żadna porządkująca całość teza. Jasiński nie filozofuje, nie ideologizuje, nie uogólnia. On, jak chciał mistrz Swinarski, wbija idee Dostojewskiego - na powrót w ciało.
W ciemną doskonałość Stawrogina (Radosław Krzyżowski) - pana przerażająco obojętnego na wszelkie, cudze i swoje skoki serca, pana, co ma szron w płucach. W kruchość alabastrowej Lizawiety (Urszula Grabowska-Ochalik), która kocha chłód słów w ustach Stawrogina. W bezradne furie maleńkiej Barbary Pietrowny (Anna Tomaszewska). W nieskazitelność Dani (Karolina Gorczyca). W bladą ułomność Marii Lebiadkin, której szaleństwa i ból Beata Rybotycka odmalowała z delikatnością rzadko w teatrze spotykaną. Wreszcie - w mikrą powłokę Piotra Wierchowieńskiego... Wystarczy?
Tak, mimo odpustowych gadżetów inscenizacyjnych, do których Jasiński od dziecka czuje kłopotliwą dla mnie miętę, mimo światełek czasem zanadto papuzich, mimo lekkiego nadmiaru skądinąd fenomenalnie pieśni cerkiewne na żywo śpiewającego Chóru Woskresinnia, mimo nieszczęsnych świń z gipsu, co je w finale stary Wierchowieński (Jerzy Święeh) drewnianą lagą rozbija - cztery godziny opowieści swej Jasiński zmienia w seans bolesny, gdyż Mielczarek do dna pojął jad fraz Dostojewskiego.
Otóż dożylny jest Mielczarek-Wierchowieński, dożylny jak akapity "Biesów". I nie daje spokoju, ale nic barokowymi nadmiarami swego zła. Odwrotnie! Bies ten mikry i łysy, co planuje świat rozgnieść niczym wesz, bo uwierzy! w pustkę po Bogu i marność wieczności, po skazanym przez siebie świecie - po scenie Jasińskiego - chodzi jak pop, który się skrada do dziwek nocą. Troskliwym krokiem myszy. Cala bezlitosna potworność opowieści Jasińskiego w tym, że Wierchowieński Mielczarka skrada się - lecz wcale nie z lęku przed zdemaskowaniem, nie ze wstydu, nie z bojaźni przed wyrokami Pana Niebieskiego. On skrada się, bo jest dobrze wychowany.
Grzeczny bies! Mama, jakaś mama kazała mu być dla bliźnich miłym, uśmiechniętym, przyzwoitym i zawsze mówić: dziękuję, przepraszam, proszę, dzień dobry oraz do widzenia. Chcesz mu kupić watę cukrową? Śmiało, kup mu watę cukrową. On nie gryzie. On się skrada nie po to, by się ukryć. On się skrada, by cię nie krępować. Bies-prymus. Bies-Francja elegancja. Bies-balsam.
Obojętne, jakie idee, jakie filozoficzno-literackie koncepty wiszą nad Piotrem Wierchowieńskim. Obojętne, bo i tak są bezsilne, gdy Mielczarek idzie przez świat Jasińskiego. Idzie na palcach, szurając lekko. Sunie. Jest tak, jakby na ścieżkach skazanego miasta wypatrywał dla swych butów mchów bądź dywanów z wełny. Wybiera tylko cieniste strony ulic i korytarzy. Zawsze pokornie schodzi z drogi ludziom sytym krzepką wiarą w nieobalalne wyroki boskie...
Wszystko pięknie i milo, tylko że tam, pod skórą młodego Wierchowieńskiego, pod powiekami, po drugiej stronie zębów - krążą ciemności już nie do zatrzymania. Da się je wyczuć w każdej minucie, przy każdym wejściu, przy każdym wyjściu. Na tym polega znakomitość Mielczarka. A zaraz, w zawrotnym monologu o rychłym rewolucyjnym dławieniu świata - ciemności wstąpią w powietrze, wstąpią, by po chwili wrócić pod skórę biesa. Jeszcze nie czas? Nie. Bies jeszcze musi poczekać. Jest cierpliwy. Znów więc rusza i id2ie. Znów słychać szmer troskliwych kroków myszy. Tak, kup mu watę cukrową albo ołowianego rycerzyka. Kup lekko. I tak nic ci to nie pomoże.

Paweł Głowacki "Dziennik Polski"

Spowiedź Stawrogina
Pusta scena, w oddali wybrzmiewa śpiew ukraińskiego chóru Woskresinnia. Stawrogin Radosława Krzyżowskiego patrzy przed siebie pustym, wypalonym wzrokiem. Za chwilę jego chłodny niczym stal głos przetnie gęste powietrze. Spokojnie, bez ekscytacji, opowie o tym, co zdarzyło się w małym mieszkaniu, w którym na krzesełku siedziała dziesięcioletnia dziewczynka. Opowie o jej ufności, uśmiechu i tym, co było dalej, a o czym normalnie aż strach myśleć. Ale Stawrogin o tym mówi, bez pośpiechu opowiada historię zgwałconej dziewczynki, której niewinność kazała zawisnąć na sznurze. Bies siedzący w Stawroginie każe mu wypowiedzieć każde słowo do końca, wyakcentować każdą zgłoskę, tak by doszła do pogrążonej w milczeniu, przerażonej widowni.
Oglądając "Biesy" Fiodora Dostojewskiego, na podstawie których Krzysztof Jasiński przygotował w.Teatrze STU kilkugodzinne przedstawienie, wróciła mi wiara w teatr, w jego silę, która sprawiła, że siedziałam przybita do fotela, a po plecach przechodziły mi ciarki. Działo się tak nie tylko podczas monologu Krzyżowskiego. Działo się tak, gdy na scenie pojawiał się jedyny, niepowtarzalny bies Wierchowieńskiego. Grający go Grzegorz Mielczarek stąpał cicho po scenicznych deskach, skradając się powoli, z ugrzecznionym, przyklejonym do ust uśmiechem, który pozorował tylko dobre wychowanie. Bowiem pod tą słodką, lepką powłoką krył się prawdziwy, gotowy w każdej chwili zaatakować bies gigant, bies, który na razie podwinął swój ogon, ale przyczajony szykuje się cały czas do skoku.
Ale spektakl Jasińskiego to nie tylko wielkie monologi. To również bardzo atrakcyjna warstwa obyczajowa, w której rozgrywają się prawdziwe dramaty. To znakomita Anna Tomaszewska jako Barbara Stawrogin, tłumacząca swojej podopiecznej, jakim szczęściem jest dla niej małżeństwo ze starcem. To świetna Beata Rybotycka jako Maria Lebiadkin, oszalała z miłości kobieta, którą biesy wykończyły nie tylko psychicznie, ale i fizycznie.
Przedstawienie w STU balansuje między ascetyzmem kluczowych dla tekstu scen, a atrakcyjną wizualnie częścią widowiska. Nie można bowiem oprzeć się urodzie scen miłosnych między piękną Lizawietą (Urszula Grabowska-Ochalik) a Stawroginem, który w ich trakcie walczy ze swoimi biesami. Nie można oprzeć się czarowi wykonywanej na żywo cerkiewnej muzyki i delikatnie rzeźbiących przestrzeń świateł, które ustawił Grzegorz Marczak.
Dawno nie widziałam spektaklu, który wywarłby na mnie takie wrażenie. Dawno nikt nie opowiedział w sposób tak jasny i klarowny o rzeczach najistotniejszych, z którymi każdy prędzej czy później musi się zmierzyć. Bo mniejsze lub większe biesy otaczają nas na każdym kroku. Czasem wyskakując z naszej własnej głowy. Spektakl Jasińskiego pomaga nam to sobie uświadomić.

Magda Huzarska-Szumiec "Gazeta Krakowska"

Zło opisane w "Biesach" okazało się atrakcyjne na scenie
Czy dziś, gdy świat zalewa fala terroryzmu, opis metod działania grupki anarchistów siejących zamęt w przedrewolucyjnej Rosji może budzić emocje?
Rosyjski pisarz dał w "Biesach" obraz świata drugiej połowy XIX wieku. Niedoskonałości usiłuje "wyprostować" grupa spiskowców metodami dalekimi od cywilizacyjnych standardów - najbardziej nikczemnymi, bestialskimi - zatracając kontrolę nad własnymi popędami.
Dostojewski, wnikliwy analityk ludzkich dusz, nie pisał dla teatru. W prozie powieściowej stworzył jednak tak wyraziste, zróżnicowane i głęboko umotywowane psychologicznie postacie, że wprost kuszą, by je przenieść na scenę.
"Biesy" Jasińskiego zachowują główne wątki epickiego opisu. W dusznym klimacie schyłkowych dekad rosyjskiej monarchii zderzają się ze sobą straceńcze koncepcje młodych radykałów, mających za złe ustępującemu pokoleniu, nierzadko rodzicom, pustosłowie, pięknoduchostwo i wikłanie się w wypaczające charaktery majątkowe zależności.
Są tu sceny olśniewające, jak brawurowe starcie władczej Barbary Stawrogin z duchowo i finansowo ubezwłasnowolnionym przez nią Stiepanem Wierchowieńskim, kiedy to sonduje stan jego uczuć, szantażując go wizją małżeństwa ze swą młodziutką wychowanicą Darią. Anna Tomaszewska i Jerzy Święch - ona despotyczna, on komicznie pogubiony - dają popis aktorstwa szlachetnej próby.
Radosław Krzyżowski w głównej roli Mikołaja Stawrogina znakomicie gra cynika, któremu coraz dotkliwiej doskwiera świadomość, że czynienie zła - gdy pozostaje bezkarne - jest jałową czynnością. Wciąż więc kusi los. Ciekawie wypadły zwłaszcza sceny jego duchowego pojedynku z ascetycznym mnichem Tichonem, doskonale uosabianym przez Andrzeja Roga.
Los nieszczęsnej Marii Lebiadkin z wyczuciem oddała Beata Rybotycka. Światek demoniczno-zmysłowych kobiet modliszek reprezentowała Liza w wykonaniu Urszuli Grabowskiej-Ochalik, a zdeklarowanych łajdaków - młody Piotr Wierchowieński w brawurowej interpretacji Grzegorza Mielczarka.
I chociaż pewne rozwiązania Jasińskiego raziły natrętną symboliką -np. lalki na stryczkach mógł sobie darować - i tak jego "Biesy" mogą uwieść widza. Także pięknem wykonywanych na żywo, wielogłosowych pieśni Ukraińskiego Chóru Woskriesinnia pod dyrekcją Aleksandra Tarasenki.

Janusz Kowalczyk "Rzeczpospolita"